Feminističke teorije su se poslednjih decenija razvile u
jedan od najživljih prostora preispitivanja opštih mesta iz gotovo svih oblasti
istraživanja, mada ne uvek sa teorijski najproduktivnijim ishodom. Jedan od tekstova
nesumnjivo produktivnog i provokativnog rezultata jeste Polni ugovor. Iako objavljen
tačno pre deset godina ovaj tekst Kerol Pejtmen, u feminističkoj političkoj teoriji
nije izgubio ništa na značaju a u političkoj teoriji uopšte sve više se prepoznaje
kao nezaobilazan. Predmet razmatranja Kerol Pejtmen su teorije društvenog ugovora. U
oblasti političke filozofije, teorije društvenog ugovora – upravo zato što se
razmatraju u tako različitim oblicima da se njima bave filozofi koji su po nekim drugim
parametrima međusobno gotovo suprotstavljeni – još uvek jesu jedan od relevantnih
okvira za razumevanje moderne države.U svom tekstu Polni ugovor, Kerol Pejtmen za polaznu tačku uzima nesumnjivo fiktivni karakter društvenog ugovora, što joj omogućava da se poduhvati složenog posla ponovnog pisanja njegove istorije.
Teorija društvenog ugovora može poslužiti kao pretpostavka za razrešenje sledećeg problema koji se postavlja pred političku filozofiju: ako se svi ljudi rađaju slobodni i jednaki, kako onda moderna država opravdava vlast jednog čoveka nad drugim? Jedino legitimno opravdanje takve vlasti mora biti zasnovano na pristanku onih nad kojima se vlada, na prethodnom sporazumu, tj. na ugovoru. Prema tome, pretpostavka je moderne države da se temelji na prethodnom (društvenom) ugovoru onih koje će, kao slobodne jedinke, postati njeni podanici, odnosno građani. Značaj ideje ugovora, koji kao izvorni utemeljuje modernu državu, potvrđuje i činjenica da se on gotovo replicira, tj. služi kao model za većinu odnosa u društvenoj zajednici, (npr. ugovor o zapošljavanju ili bračni ugovor).
Unutar te pretpostavke moderna politička teorija želi da nas uveri da patrijarhat pripada predmodernom stanju. Patrijarhat se definiše kao vladavina očeva, zasnovana na očinskom pravu, što je bilo ne samo teoretski pobijeno argumentima Džona Loka u njegovoj raspravi sa ser Robertom Filmerom, već se i praktično negira ustavnim odredbama modernih država u kojima su nasledne monarhije izgubile svu političku moć. Patrijarhat je, međutim, složena struktura koja je obuhvatala ne samo vlast oca nad sinovima – što je modernost nesumnjivo odbacila – već i vlast muža nad ženom, odnosno uopšte muškarca nad ženom, što je ostalo netaknuto.
K. Pejtmen tvrdi da ono što se ne uzima u obzir u razmatranju izvornog ugovora jeste jedna neupitna pretpostavka koja je bila ugrađena u društveni ugovor, a to je pretpostavka o postojanju takve polne razlike između muškaraca i žena, u okviru koje je ženskosti primerena potčinjenost. Tako je "potčinjenost žena muškarcima utvrđena kao prirodna", i kao konsekvenca toga žene nisu bile, niti su mogle biti, učesnice društvenog ugovora. "Žene ne mogu biti inkorporirane u građansko društvo na istoj osnovi kao i muškarci, zato što im po prirodi nedostaju sposobnosti da postanu građanske jedinke." Međutim, bitno je to da one moraju da ostanu njegov konstitutivni deo, i to kao subjekt društvenog ugovora, u tom smislu što žene – kao conditio sine qua non društvenog ugovora – moraju biti podvrgnute (subjected to) uslovima ugovora. Stoga su, kaže K. Pejtmen, sloboda (jednih) i subordinacija (drugih) međusobno uslovljeni.
Priča o poreklu ugovora je nepotpuna, jer se prvi, zaboravljeni deo priče, smatra K. Pejtmen, zasniva na činjenici da "polno ili bračno pravo nužno mora da prethodi očinskom pravu". Prema tome, patrijarhat nije morao da bude eliminisan sa ukidanjem očinskog prava, već je u obliku modernog patrijarhata transformisan, prenet i pažljivo ugrađen u modernu državu. U stvari, svi teoretičari društvenog ugovora (s izuzetkom Hobsa, kog, po mišljenju K. Pejtmen, feministička teorija nije dovoljno iskoristila), trudili su se da bračno pravo ostave netaknutim. To pravo se zaobilazi kao nepolitičko, prirodno pravo, čime se otvara put razdvajanju javne i privatne sfere. Koristeći Frojdov Totem i tabu K. Pejtmen skreće pažnju na sledeće: "'u početku beše delo'. Ali koje delo? Pre nego što oca ubiju sinovi, žena mora da postane majka: ... da li se poreklo političkog prava nalazi u silovanju, u još jednom ‘užasnom zločinu'?" Zapravo, pokazalo se da se navodna transformacija patrijarhata kao polazna tačka modernosti sastojala upravo u onome što je sebi i tvrdila: da jeste bratstvo (fraternity, fraternité). Braća jesu oborila patrijarhalno očinsko pravo, ali je "bratstvo" (muškaraca, naravno) u društveni ugovor uključilo patrijarhalno pravo, kao bezuslovno pravo polnog pristupa ženama, kao njegov preduslov, kao prirodno pravo koje pripada sferi privatnosti i koje nikada nije predmet preispitivanja kao politički relevantan problem. Od toga polazi K. Pejtmen kada preduzima detaljno ispitivanje i drugih formi ugovora koje, navodno, spadaju u privatnu sferu, kao što je na primer bračni ugovor. Pretpostavka ugovora može biti proširena i na ekonomsku sferu, kao na prostor slobodne razmene rada, kao što je na primer slučaj sa prostitucijom, koja, prema takvom tumačenju, predstavlja samo "ugovor između klijenta i prostitutke ... privatni dogovor između kupca i prodavca".
Polni ugovor je doživeo više izdanja u SAD i Velikoj Britaniji i preveden je na italijanski, španski itd. Smatra se nezaobilaznim za studije političke teorije, filozofije, prava, sociologije, i, naravno interdisciplinarnih ženskih studija.
U našim uslovima prestrukturiranja (političke i svake druge) moći, neophodno je imati u vidu što više delova jednog složenog društvenog mozaika, a u tome elementi koje nam na uvid nudi Kerol Pejtmen bitno menjaju celinu slike.