Nikola Šuica
ZAGONETKE ŠTO NE PRESTAJU

Shawn James Rosenheim, The Cryptographic Imagination – Secret Writing
from Edgar Poe to the Internet, 263 strane, glosar i indeks, Johns
Hopkins University Press, Baltimore 1997. 

Visprena sinteza pojave koja diskretno prožima društvenu i psihičku stranu javnih dogadjaja i kulture dvadesetog veka, sadrži zapanjujuće veze. Tajnoviti zapisi alfabetskog, slikovnog ili numeričkog tipa su načini uobličavanja, u vidu kriptografije snažno utisnuti u savremena tumačenja identiteta, tehnologije i hiperrealnosti sistema politike, medija i mašte. Medjuodnosi zapleta ovog istraživanja, svojevrsne istorije i po odeljcima, podrobne teorije kriptografije, pokazuju da tajnovito ukodirana pisanja nadmašuju puki tehnički izgled derivata sastavljenih poruka, rastumačenih iz niza nejasnih slogova, reči ili znakova. Knjiga Šoun Dž. Rozenhajm spaja iz svojih osnova - istorije književne fikcije - neposredne dokaze o uticajima na tokove šifrovanih poruka vojne strategije i informatičkog procesiranja sve do globalnog stanja cirkulacije podataka preko kompjuterske mreže. Tajni zapisi objašnjeni su kroz prve četiri decenije devetnaestog veka, kroz inženjerske pronalaske i usavršavanja koja su, od tada trasirana za narednih sto pedeset godina: komunikacijsku tehnologiju transatlantskog kabla, bežičnu telegrafiju, radijske signale i formiranje televizijske slike. Nalazi u odlomcima priča američkog romantičarskog majstora Edgara Alana Poa, pionirski okrenutog ispitivanju nesvesnog i zagonetnog, pokazuju se kao prvorazredna otkrića. Njegova pronicljivost račva se u tekstualno tkivo Borhesovih smisaonih prepleta, ali i postmoderne preobražaje predstave načina pisanja i svodjenja senzacija u prozi Tomasa Pinčona ili oca “sajber proze” Vilijama Gibsona. Ishodišta u njihovim delima, koja su predmet proučavanja savremene teorije književnosti, otvoreno su uključivala skrivenu poruku i posredan smisao, koji su u vidu metafore za mnoge autore bili evidencija o slojevima neizrecivog. Napetosti pred tajnama u Poovim pripovetkama Zlatna buba, Ubistvo u ulici Morg i Ukradeno pismo ne samo da služe kao prethodnice detektivskoj fikciji i svim potonjim žanrovskim varijacijama, već podvlače opsesivnu fascinaciju prirodom jezika u načinima skrivenih poruka. Izgleda da se kriptografija kao tamno područje potrebe da se zamaskira istina pojave ili traga, otkriva upravo iz nesvesnih kontura kriptičnih tajni, iz romantičarske mašte osmatranja misterije sveta – egipatskim hijeroglifima i tajanstvenim slovoslagalicama, koje je zapadna civilizacija počela sve više da istražuje u doba Poovih inovativnih ogleda o kriptografiji, toj paralelnoj istoriji prenosivosti jezika i značenja. Mada su mnoge književne skrivalice utvrdjene kao stanje stvari izmedju matematičke teorije skupova i lingvističkih domašaja, čak ni Poov rani nestanak nije sprečio otvaranje imperije tajnih prenošenja. Spiritistički medijum Lizi Doten u transu je, dve decenije potom, kriptografski prenosila navodno njegove“Pesme iz unutarnjeg života”, u detalju slične versifikacije i čistote, čime se razdoblje pisca i pesnika “Gavrana”, simbolički produžilo prema silama budućnosti i novim, vrlo praktičnim načinima kombinovanja. Borhes je primetio da “svaki pisac u svoje vreme, zapravo preduzima dva različita posla,” čime je odraz vlastite stvaralačke ličnosti dat u slutnji sopstvenih domašaja. Uzbudljiva pronicanja u tajne pisanja otpočetim u pripovetkama i raspravama Edgara Poa, postale su spona izmedju površinskog delovanja zapleta i unutarnjeg značenja koje se provlačilo još u lingvističkom ključu Avanture Artura Gordona Pima i formi kriptografije kao tajnog učenja. Vojne i političke institucije savremene Amerike su, po Rozenhajmu, odgajene u kolevci kriptografije, Riverbenk laboratorijama na obali jezera Mičigen 1914, gde su prepletena znanja iz metodičnog čitanja u ispitivanjima genetike, akustike, hemije i kodiranja u tajne jezike. Poglavlje “Decifriranje hladnog rata” je ogled antropoloških postavki kriptografije i njenih tvoraca u svojstvu “književne istorije špijunaže”, koji počinje anegdotskim podatkom o napuštanju Vest Point vojne akademije kadeta E. A. Poa 1831, a razvija se objašnjavanjima saznajnih metoda naknadnog “Poovog junaka” iz realnosti, Vilijema Fridmena, čiji se životopis (rodj. 1891 u Moldaviji, stigao u Njujork kao beba) pokazuje u fascinaciji naučnog pristupa ali i mentalneimaginacije. Fridmenov doprinos odgonetanjima kriptograma od Prvog svetskog rata do ranih šezdesetih godina bio je nemerljiv. Glavni kriptoanalitičar Vojne komande je u rangu američkih ličnosti koje su bez ikakve pompe, kroz činjenicu da je zapisivanje koren ljudskog znanja, izmenile tehnologiju razvoja društva i saobraćaj istorijskih zbivanja. Kroz teorije pretpostavki, decifrovanja i kasnije mašine kriptograma, on je uspeo da dodje do rezultata frekvencijskih distribucija i svojevrsnog “Indeksa koincidencije”, čime je otvoreno poredbeno područje unutar neuzročnih razloga. Izgleda da su i time, u jeziku van berzanskih spekulacija ili rezultata u fizici, utemeljene strukturne osnove moderne američke vojno – industrijske imperije do kraja tridesetih godina. Kako je Fridmen postao šef SIS-a (Signalnog intelidžens servisa), uz sedmočlani tim imao je zadatke posebnog nadzora nad kodovima, gde je kroz cifre, impulse i šifrirovane sintakse pronicao u godinama pred rat, i potom, u sve vrste neprijateljskih poruka i stotina kodova koji su kroz etar ili drugim putevima stizali od japanske ili nemačke strane. Njegovo odeljenje imalo je i zadatke izrade tajnih zapisa hemijskim putem kroz tkaninu odeće agenata, poruka koje bi se rastvarale kratko vreme po obavljanju zadatka. Mada je Fridmen 1941, pretrpeo nervni slom, modeli otkrivanja sistemskih kriptografskih mašina na kojima je radio više od decenije, sprava za razbijanje vojnih kodova bili su majstorstva detekcije u odgonetanju i stvaranju sistemskih varijacija koje kroz hiljadu utičnica, prevode elektronske telegrafske poruke ili slovne znake pisaće mašine s japanskog originala. Njegova decifrovanja pomogla su operacijama koje su rezultovale pobedom u bici kod Midveja - čime je, bezmalo godina rata skraćena, obaranjem bombardera admirala Jamamotoa, efikasnom presecanju frontova japanskih uporišta posle 1943, i pobedom nad podmornicama na evropskim ratištima. Od kriptografa kakav je bio Fridmen, nadnesen na Poove pripovetke, kasnije je stigao i drukčiji komparativni rezultat, obavljen sa suprugom, i po uzoru vremena svojih tekstova naslovljen starinski, Šekspirovske cifre preispitane: analiza kriptografskih sistema korišćenih kao dokaz da je neki drugi autor, a ne Vilijem Šekspir napisao dela koja se obično ovome pripisuju, obimna knjiga objavljena 1955. Bio je to visoki rezultat čitanja književnosti elizabetanskog razdoblja, svojevrsno istorijsko udaljavanje od tadašnjeg hladnog rata u zamahu i mnogih špijunskih aktivnosti i osmatranja koja su frazama i odlomcima doveli u poredak kriptografiju tipa popularne fikcije Le Kareovog britanskog špijuna Smajlija ili realno ispoljenu paranoju špijuniranja oko sovjetskih sistema detekcije kod Džemsa Angltona, sovjetskih agenata na zapadu i šifri kondora CIA. Preispitivanje, sistema cifri i vrsta programskih jezika koji su u osnovi Internet pisanja i poruka u studiji Kriptografska imaginacija su u obilju podataka analitičke drama detalja, odnosa i lakanovskih označilaca. Zato se od Poovoih inicijacija jezika šifri, odnosi teksta i komunikacije pokazuju u informatički gustom asocijativnom svemiru, bliskom opsesivnim paranojama što pokazuju i pojedini izrazito racionalni protagonisti Rozenhajmove knjige. Vidovi iluminacije, s druge strane, pokazuju se s nečijom razboritom svešću da prepleti trivijalnosti i balasta, zbrkane jezičke igre, slikoviti rebusi ili greške u brojevima koje protiču oko nas, nose podatke i poruke iz kojih, po neko uspeva da oseti, uvidi, osmotri i sazna nešto sasvim neopaženo.