DESET BOŽJIH ZAPOVESTI

U izdanju Biblioteke 'Albatros' izdavačke kuće 'Filip Višnjić' iz Beograda, koju uredjuje Mihajlo Pantić, pojavila se u prevodu Ljubice Rosić s poljskog, jedinstvena zbirka što izmiče žanrovskim odredjenjima. Delo Kšištofa Kješlovskog i Kšištofa Pjesjeviča, Deset Božjih zapovesti tek ovlašno odredjuje podnaslov: scenaristički roman. U obradi koju je za ciklus televizijskih filmova u ukupno deset epizoda maestralno iskazana filmska poetika Kješlovskog u okviru evropskog autorskog filma poynih osamdesetih polazište naslova i propozicija iz starozavetnog obrasca isto tako je samo jedna mogućnosti. Pjesjevič, koji će kao scenarista svoje iskustvo varšavskog advokata angažovanog u politici preneti i u potonje i poslednje radove Kješlovskog, u rezigniranu meditaciju o stanju evropskih liberalnih vrednosti filmske trilogije 'Tri boje' iz devedesetih, imao je promućurno polazište o stanju ljudskog iskustva komunističke svakodnevice. Na tom kursu 'deset zapovesti' i jesu kretanje kroz putanje sudbina i istrošenih okolnosti u koje su stanovnici priča, a u dijaloškoj formi drame i uvučeni. U deset filmova po zapovestima, Kješlovski je pokazao varijantu potmulog, ponegde religijskog traganja iz zastrašujućih okolnosti neuredjenih života, skrivanja, ponavljajućih navika, opsesija, administriranja i seobe ljudskih duša u prodornoj dokumentarističkoj konstrukciji. Vrline koje su uočljive i u opisima i govorima gde se, kako u pogovoru prevodilac primećuje, "ono što se dogadja junacima ove knjige našem čitaocu je sada mnogo bliže i prepoznatljivije." Okolnosti koje vrste ugroženosti, poniženja i realnog nametnutog apsurda zaokružuju, propast modernističkog i realsocijalističkog pravca humanog življenja, na mikro planovima zapleta i pripovesti u svim zapovestima, kao u malim dramama jednog od najvećih evropskih reditelja u kulminaciji XX veka otvaraju se u raskošnim nijansama. Iskušenje za opseg života ugroženog lošim vladavinama i moralnim ponorom iz koga su izbavljenja praktično ili nemoguća ili se odvijaju na nivoima neobjašnjivog, koincidencije, ukrštanja i čuda. (N.Š.)

IZ GRADCA: SPISI O REVOLUCIJI

Pored izvrsne Biblioteke Alef s novim naslovima u 2001 godini, kakvi su tekst Gertrude Stajn o Pikasou, ogled Umetnost i alhemija Artura Švarca i Monteskjeov kapitalni Duh Zakona, a koji svi zaslužuju posebne i opsežne prikaze, Umetničko društvo Gradac koje je osnovao i vodi Branko Kukić, u svojoj novoj ediciji Talas objavilo je, u prevodu Andjelke Cvijić s francuskog Spise o Revoluciji kontraverznog Žozefa De Mestra (1753-1820). U predgovoru Žana Luj Darsela, kao i u pogovoru Emila Siorana, otvara se kovitlac istorijskog vremena Evrope na prelazu 18. u 19. vek putem De Mestrovog statusa u kontekstu evropskih promišljanja prakse francuske revolucije. Ova ličnost, rodjena u Savoji kao provinciji kraljevine Sardinije, školovana u jezuitskom okrilju i pravnom smeru, a prognana iz Francuske i u službama u Lozani i Petrogradu kroz svoja politička i verska protivljenja iskazala je romantičarski prkos spram strahova i potresa političkog sveta. Reakcionaran prema revoluciji, ali i etapama uredjivanja života kroz versku dogmu, De Mestr je izvesno nadmašio ulogu političkog teologa i uspeo da sopstvenim senzibilitetom postavi istovremeno racionalan i mističan odnos prema filozofiji progresa. Iz njegovog Četvrtog pisma savojskog rojaliste svojim sunarodnicima iz 1793, rečenicom "Srećni su narodi o kojima se ne govori!" počinje strastveno kretanje kroz političke predrasude, odnose monarhije i crkve, domašaje i sisteme protestantizma i katoličanstva kao i refleksije o nasilju i nezaustavljivom uništavanju ljudske vrste. Nevolje date, po njemu u ciljevima francuske revolucije, zatiranju nasledja, teroru, uništenjima kalendara temelj su metoda zasnivanja kontrarevolucionarnog stava. Sa aktuelnih stanovišta prevrednovanja istorije ideja i obračuna sa sistemima znanja i modernog, De Mestrovi spisi i odnos prema istinitosti u svojoj mahnitosti i stremljenjima vidovitosti su poput reke ponornice imali sopstvene objave i pozivanja. Ona su uočljive ne samo kod Bodlera i njegove osetljivosti, već i do mnogih koji su vlastitu intuiciju spram sila istorijskih promena postavljali s gnušanjem prema bilo kakvim revolucionarnim optimizmima, a u svetlu zastrašujućih nejednakosti i nasilja koje prožima i staleže i nacije i iznova krši, kao i danas, sve društvene konsenzuse. (N.Š.)